DE DIGITALE TOEKOMST VAN DE FILMSTER
WAT ALS ROEM DOOR TECHNOLOGIE (NOG MEER) PUBLIEK BEZIT WORDT?
JANUARI 2023
Robin Kramer
Dankzij massamedia zijn we filmsterren stilaan gaan beschouwen als publiek bezit. Alsof ze bijrollen vertolken in ons eigen leven. Dat zorgt soms voor een verknipte relatie, die met de komst van nieuwe technologieën enkel maar extremer en exploitiever dreigt te worden. Wat als deepfakes straks van acteurs écht publiek bezit maken? De films Perfect blue en The congress geven een idee.
The Telegraph berichtte in oktober van 2022 dat Bruce Willis de rechten van zijn gezicht verkocht zou hebben aan Deepcake, een Russisch bedrijf dat zogenaamde deepfakes maakt: beelden en geluiden die door kunstmatige intelligentie worden gegenereerd en vaak op het eerste gezicht niet te onderscheiden zijn van echte beelden. Zo zou het bedrijf ook na Willis’ dood nog steeds films kunnen maken door zijn ‘digital twin’ te gebruiken. Het bericht bleek niet waar te zijn, maar het grote publiek had er duidelijk geen moeite mee om een soortgelijk nieuwtje te aanvaarden. Omdat het niet ondenkbaar is dat er in de wereld van de roem een bepaalde doodsoverwinning zal plaatsvinden — waar de lichamen van acteurs nog aan de vergankelijkheid van het leven moeten geloven, maar hun digitale gelijkenissen (of avatars) oneindig voortleven. Wat betekent dat voor hoe we omgaan met identiteit en roem?
SPOOKACHTIGE AVATAR
Je zou Perfect blue (1997) als een stemvork kunnen zien voor de manier waarop we, in de decennia na het verschijnen van deze bijzondere animatiefilm, omgaan met het internet en de rol van identiteit in het bijzonder. In de film van de Japanse animatieregisseur Satoshi Kon stopt het bekende popidool Mima Kirigoe met muziek maken om een carrière als actrice na te streven. Maar na haar vertrek uit een bekende popgroep verandert haar leven drastisch. Niet enkel omdat ze een rol in een misdaadserie aanneemt die haar als serieuze actrice kan lanceren, ook omdat iemand haar begint te stalken. Op een anonieme website schrijft deze obsessieve fan een dagboek vanuit Mima’s standpunt. Doordat dit digitale ‘egodocument’ en de daarin opgevoerde Mima online een eigen leven begint te leiden, vervaagt stilaan de lijn tussen fantasie en realiteit – tussen de digitale Mima en de werkelijke Mima, tussen haar digitale avatar en haar fysieke verschijning. Totdat zelfs Mima de mens in de ‘echtheid’ van Mima de avatar begint te geloven. Een gewelddadige identiteitscrisis is het gevolg.
De film laat haarscherp zien hoe roem massa-illusie veroorzaakt: haar fans voelen zich mede-eigenaar van haar identiteit. De digitale acties van de stalker krijgen namelijk ook real life consequenties. Haar valse dagboek zorgt er immers voor dat Mima’s personage in haar misdaadserie steeds extremere scènes krijgt. Zo groeit haar digitale avatar uit tot een groteske entiteit, als een spookachtige schim uit haar verleden die stilaan haar hele leven overneemt.
Het is griezelig dat een cineast al voor de democratisering van het wereldwijde web (Mima leert het web via een bonkige computer kennen) aanvoelde wat de invloed ervan op roem en identiteit zou zijn – hoe fans dankzij het internet vanop een afstandje de regisseurs van het leven van hun sterren kunnen worden. Daardoor liep Kon niet alleen ver vooruit op de impact van social media op mentale gezondheid, maar tuurt hij zelfs nog verder de toekomst in. Wat als er straks alleen nog maar de digitale avatar is? Wat als de mens erachter overbodig wordt? Van wie zijn we dan?
EXPLOITATIEVE RELATIES
Over die vraag gaat The congress, waarin Robin Wright een versie van zichzelf speelt. Ari Folmans film uit 2013 is losjes gebaseerd op de roman The futurological congress (1971) van Stanislaw Lem, de Poolse schrijver van Solaris — verfilmd door Andrej Tarkovsky en Steven Soderbergh — en het filosofische essay Summa technologiae, waarin hij de opkomst van virtual reality feilloos voorvoelde. De term die hij daarvoor gebruikt is ‘phantomology’: waar de menselijke perceptie beperkt wordt door biologie, biedt technologie kansen om die perceptie te verbreden om een geïmiteerde vorm van menselijke almacht (en dus onsterfelijkheid) te bereiken.
Uitgerekend daarover gaat The congress. Vijfentwintig jaar na haar sterrenrol in The princess bride krijgt Wright een laatste rol aangeboden, ‘het laatste contract dat ze ooit nodig zal hebben’, door haar digitale gelijkenis te verkopen aan Hollywood. Met die verkoop geeft ze Miramount Studios (een versmelting van Miramax en Paramount) het recht om ‘haar’ zonder beperkingen in films te laten spelen. In ruil daarvoor krijgt ze een vergoeding waarmee ze voor haar zieke zoon kan zorgen.
De directeur van Miramount, zegt: ‘We willen je scannen. […] We willen je samplen, je beschermen. […] We willen het ding “Robin Wright” bezitten, zodat we haar alles kunnen laten doen wat Robin Wright niet wilde doen.’ Een halve dag moet Wright onder de scanner (een holle globe van lichten en camera’s) om haar beeltenis vast te laten leggen. De dialogen leggen vervolgens de exploitatieve relatie bloot tussen de impresario en de actrice, en zo ook tussen de actrice en het publiek. Als het Wright niet lukt om op commando een breed scala aan emoties te tonen voor het apparaat, vertelt haar impresario Al (Harvey Keitel) een verhaal dat haar eerst aan het lachen en dan aan het huilen brengt. Emotionele manipulatie: het is overduidelijk dat het niet meer om de mens Robin Wright gaat.
In een eerdere scène laat Al een stukje uit een romantische komedie zien waarvoor dezelfde scanning-techniek gebruikt werd. Het is veelzeggend dat de techniek in de film-binnen-een-film bijna perfect is: af en toe zie je nog een bug, een hapering in het rechteroog van de actrice. De deepfakes die we de afgelopen jaren in voornamelijk Star wars-gerelateerde media hebben gezien, bereiken eenzelfde effect: Peter Cushing in Rogue one: a Star wars story, Carrie Fisher in Star wars episode IX: rise of Skywalker en een verjongde Mark Hamill in de serie The Mandalorian — het ziet er allemaal nét niet goed uit. Hoewel de mate van gegenereerde realiteit indrukwekkend is, ontstaat er steeds iets van een uncanny valley-effect. Dat effect werd gemunt door een Japanse roboticaprofessor, waarbij hij zich baseerde op een essay van psycholoog Ernst Jentsch: hoe meer een humanoïde robot op een mens lijkt, hoe meer afkeer er ontstaat. Hoe indrukwekkender de technologie, hoe opvallender de imperfecties, hoe groter het ongemak – zoals in de scène met het knipperende oog.
Het is de vraag of de deepfake-techniek in de toekomst overtuigend genoeg zal zijn om er hele films rond te bouwen. Mensen willen mensen zien, en misschien nog belangrijker: alles wat ook maar enigszins onmenselijk is vergroten we uit, waardoor het heel moeilijk is om geloofwaardig mensen na te bootsen.
INFOPOCALYPSE
Technologie-expert Bart van der Sloot schreef in november 2022 in De Volkskrant dat deepfakes in ieder geval zullen bijdragen aan een ‘post-truth’-samenleving, een infopocalypse waarin feit en fictie niet langer van elkaar te onderscheiden zijn. De ontwikkelingen zijn zorgelijk. Deepfakes kunnen volgens van der Sloot bijdragen aan identiteitsdiefstal, nepnieuws en bijvoorbeeld het beïnvloeden van verkiezingen. De term ‘deepfake’ vindt haar origine bovendien in de porno-industrie, waar vrouwen zonder toestemming in video’s worden gegenereerd. Sterker nog: 96% van alle deepfakes zijn pornografisch van aard. Zowel de terminologie als de geboorte van de techniek zijn onlosmakelijk verbonden met exploitatie.
Wat betekent dit voor de toekomst van roem? Wat als er straks wél een acteur is die zijn rechten verkoopt, zoals van Bruce Willis werd vermoed? In het contract uit The congress staan een aantal eisen die door Robin Wright zijn opgesteld: haar digitale avatar mag niet in films spelen waar kindermishandeling, seks, porno of de Holocaust in voorkomen. Het is niet gek dat soortgelijke eisen in het eerste contract zouden staan. Maar wat zowel Perfect blue als The congress ons leren is dat, als we voorbijgaan aan de menselijkheid van onze gelijkenis en gebruikmaken van de eindeloze mogelijkheden van de technologie, exploitatie altijd op de loer ligt.
Massamedia maakte roem alomtegenwoordig. Van filmsterren werd ook buiten het doek om verwacht dat ze hun ster-zijn propageerden. Sociale media versterkten dit door het contact met een vaak veeleisend publiek nog directer te maken. Met de komst van deepfaketechnologie wordt een combinatie denkbaar — niet alleen exploiteren we filmsterren door een constante aanwezigheid van ze te verwachten, de uitholling van hun mens-zijn zal compleet worden, waarbij ze op een hele realistische manier daadwerkelijk bespeeld zullen worden door het publiek. Acteurs die geen ‘nee’ meer kunnen zeggen tegen bepaalde rollen, die zich niet meer hoeven te beroepen op vakbondsregels en voor wie ouderdom en zelfs sterfelijkheid niet langer een probleem hoeven te vormen — roem in een ‘post-truth’-tijdperk is roem in de engst mogelijke zin, waarbij iedereen van iedereen is, zonder dat we ooit verzadigd hoeven te raken.
