Pantserkruiser Potemkin
“Shoulder to shoulder. The land is ours. Tomorrow is ours.”
Een film die de wereld op z’n kop zette. Zo kan je PANTSERKRUISER POTEMKIN omschrijven. Sergei Eisensteins stille meesterwerk volgt de opstand die in 1905 uitbrak onder de matrozen op het Russische oorlogsschip Potemkin als verzet tegen hun mensonwaardige behandeling. De film werd op een of ander moment in bijna elk land ter wereld verboden omwille van zijn revolutionaire gedachtegoed.
PANTSERKRUISER POTEMKIN werd gemaakt in opdracht van het Russische Centraal Uitvoerend Comité ter ere van de 20ste verjaardag van de eerste Russische revolutie. Sovjet revolutionair Nina Agadzhanova werd gevraagd om het script te schrijven en de 27-jarige Eisenstein kreeg de regie van haar scenario toegewezen, hoewel zijn uiteindelijke interpretatie sterk afweek van het originele script.
Een muiterij breekt uit op een Russisch marineschip wanneer de bemanning weigert om rottend vlees te eten. Dit ontketent een revolutie die uitwijkt tot aan de havenstad Odessa. Wanneer de opstandelingen steun krijgen van de bevolking van Odessa, waar de kruiser voor anker gaat, grijpt de tsaristische politie in, die de burgers brutaal afslacht. Deze onmenselijke daden werden in beeld gebracht in de beruchte ’trappenscène’, een montagesequentie die de kunst van montage in film herdefinieerde. Sergei Eisensteins theorie gebruikt montage om viscerale emotionele reacties uit te lokken. In PANTSERKRUISER POTEMKIN leidt dat tot een krachtig stuk Sovjet propaganda en tot één van de meest invloedrijke films uit de filmgeschiedenis. Met adepten zoals regisseurs Orson Welles, Billy Wilder, Brian De Palma, Claire Denis en Kathryn Bigelow, schilder Francis Bacon en popduo Pet Shop Boys, die een nieuwe soundtrack bij de film componeerden in 2005.
Eisensteins propagandameesterwerk herschreef de regels van montage. De scène op de trappen van Odessa is de meest geanalyseerde scène in filmgeschiedenis, die demonstreert hoe montage tijd kan manipuleren en diepe emoties kan provoceren. De film toonde aan hoe cinema diepgaande psychologische impact kan teweegbrengen door conflicterende beelden en ritme te gebruiken om de kijker te radicaliseren. Dat is één van de redenen waarom de film bij zijn release zo sterk gecensureerd werd in andere landen. Maar de invloed van PANTSERKRUISER POTEMKIN reikt veel verder dan enkel op politiek vlak. De film leerde filmmakers hoe ze actie en spanning konden construeren. PANTSERKRUISER POTEMKIN blijft een ultiem voorbeeld van film als wapen, als medium dat revolutie kan ontketenen en geschiedenis vormgeeft.
